ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΠΑΡΤΖΟΥΔΗΣ

17 Ιουνίου 1913, αποφράδα ημέρα για την περιοχή Νιγρίτας

Ήδη από την προηγομένη (16.6.1913) η Βουλγαρία, χωρίς να κηρύξει επισήμως τον πόλεμο, επιτέθηκε εναντίον των έως τότε συμμάχων της, Ελλήνων και Σέρβων, στο Παγγαίο και στη Γευγελή. Στην περιχή Νιγρίτας η βουλγαρική επίθεση εκδηλώθηκε στις 8 το πρωϊ της 17ης Ιουνίου. Έτσι άρχιζε ο Β’ Βαλκανικός Πόλεμος. 

Η κύρια ενέργεια του ελληνικού στρατού (6+1 μεραχίες) εκδηλώθηκε με αντεπίθεση προς την κατεύθυνση Κιλκίς-Δοϊράνη. Δικαίως οι ιστορικές καταγραφές προβάλλουν πρωτίστως τη μάχη Κιλκίς-Λαχανά (19-21 Ιουνίου 1913), όπου η νίκη των ελληνικών όπλων έκρινε εν πολλοίς την τύχη του πολέμου.

Στην περιοχή Νιγρίτας (από Τσάγεζι και Βρασνά μέχρι Όρλιακο), η επίσης νικηφόρα ελληνική αντεπίθεση, έγινε την 19η Ιουνίου με μια μόνο μεραρχία (την 7η) που ενεργούσε ως πλαγιοφυλακή. Οι Βούλγαροι όμως είχαν προλάβει να μετατρέψουν σε κρανίου τόπο τη Νιγρίτα και τα χωριά της, στο διάστημα από 17 έως 20 Ιουνίου. Ο Δ. Νομικός («η Καταστροφή της Νιγρίτης , εν Αθήναις, 1914») αναφέρει ως ημέρα διάπραξης των βουλγαρικών αγριοτήτων την 18η Ιουνίου 1913.

Η Βουλγαρική επίθεση εκδηλώθηκε στις 8 το πρωϊ. Οι ελληνικές δυνάμεις προκαλύψεως (1 τάγμα στη Νιγρίτα και άλλο 1 στο Ξυλότρο, με προωθημένες μικρές φρουρές σε διάφορα χωριά) είχαν εντολή να μην εμπλακούν σε αποφασιστικό αγώνα αλλά να υποχωρήσουν μαχόμενες προς την κύρια γραμμή άμυνας (Τσάγεζι-Ρεντίνα).

Αλλόφρονες οι κάτοικοι της περιοχής, όταν είδαν τα δύο Τάγματα να υποχωρούν, εγκατέλειπαν τα υπάρχοντά τους στο έλεος των προελευνόντων Βουλγάρων και  έσπευδαν κυρίως προς την Χαλκιδική, πίσω από την κύρια γραμμή άμυνας, για να σώσουν τις ζωές τους. Ο πατέρας μου, 7 χρονων τότε, διηγόταν: «Φτάσαμε στο Ζγκλιβέρι, όπου για πρώτη φορά μάθαμε ότι τα τζιόρτζιλα τα λεν βερύκοκα! Προχωρήσαμε κι άλλο και μείναμε στο χωριό Αδάμ για 3 μέρες, οπότε γυρίσαμε πίσω». Ο Δ. Νομικός αναφέρει σχετικά: «Εκ των φυγάδων εσχηματίσθη φάλαγξ δύο χιλιομέτρων και πλέον, από την οποίαν δεν ήκουέ τις παρά κοπετούς και θρήνους».

Όλοι σχεδόν οι κάτοικοι πήραν το δρόμο της φυγής. Έμειναν όμως μερικοί, κυρίως γέροι και άρρωστοι. Άλλοι, όπως ο εκ πατρός προπάππος μου Δημήτριος Μπάρτζας ή Τασούδης, παρέμεινε μόνος του στο χωριό για να προστατέψει την περιουσία του, διώχνοντας προς τη Χαλκιδική την οικογένειά του. Το ίδιο έκανε και ο αδερφός του Νικόλας Τασούδης. Άλλοι χωριανοί, δεν πρόλαβαν να φύγουν και εγκλωβίστηκαν: Ο εκ μητρός παππούς μου Απόστολος Μάλαμας, καθυστέρησε προκειμένου να παραχώσει «τα μπακ’ρια» (καζάνια, ταψιά, τεντζερέδες κλπ) του νιόπαντρου αδερφού του Θανάση. Παρά ταύτα, πρόλαβε και βγήκε από το χωριό και έφτασε τη φάλαγγα των φυγάδων. Τότε πληροφορήθηκε ότι ο αδερφός του είχε ανησυχήσει για την αργοπορία και γύρισε για να τον βρει. Γύρισε και ο ίδιος, οπότε εγκλωβίστηκαν και οι δυο διότι οι Βούλγαροι είχαν ήδη εισβάλει στο χωριό.

Όταν οι κάτοικοι επέτρεψαν μετά από 3 μέρες, αντίκρυσαν ένα μακάβριο θέαμα: Όλοι οι άμαχοι που είχαν παραμείνει βρήκαν οικτρό θάνατο. Οι περισσότεροι είχαν καεί ζωντανοί μέσα στα σπίτια τους. Η μυρωδιά της καμένης σάρκας κάλυπτε όλη την έκταση από το Χούμκος μέχρι το Δημητρίτσι. Ο προπάππος μου είχε προλάβει να βγει από το καιόμενο σπίτι του αλλά τον πρόλαβαν και τον κατακρεούργησαν με τσεκούρι, κοντά στο πηγάδι. Σε όλο το χωριό, τα σκυλιά είχαν συμπληρώσει την ανθρώπινη θηριωδία, ξεσχίζοντας και κατατρώγοντας τα πτώματα. 

Τέτοιες και πολύ χειρότερες είναι οι περιγραφές του λοχαγού Τράπμαν που είχε καταφθάσει στη Νιγρίτα το μεσημέρι της 23.6.1913, ως απεσταλμένος της Daily Telegraph [Trapmann, The Greeks Triumphant (1913), London 1915]. Βρήκε έναν μόνο εκ των εγκλωβισθέντων Νιγριτινών που κατάφερε να επιζήσει για να πάρει σχετικές πληροφορίες. Ήταν ο Γεώργιος Βλάχος, του οποίου παρατίθεται  φωτογραφία της ημέρας εκείνης.

Ο Εμμανουήλ Θ. Γρηγορίου (Έλληνες και Βούλγαροι, Θεσσαλονίκη 1953), σημειώνει σχετικά: Οι Βούλγαροι κατά την 3/ήμερη παρουσία τους στην περιοχή, πυρπόλησαν τη Νιγρίτα και άλλα χωριά και διέπραξαν φρικαλεότητες σε βάρος του άμαχου πληθυσμού: «Από τα 470 θύματα της Νιγρίτας άλλα εσφάγησαν διά μαχαίρας και άλλα εκάησαν ζώντα. Εικοσιεννέα γυναίκες, αι περισσότεραι ...από την Τσαρπίσταν, εφονεύθησαν αφού εβιάσθησαν». Οικτρό τέλος είχαν οι υπερήλικες Σωτήριος Παπά Πασχάλης και Χατζή Βαγγέλης (που εγδάρη ζωντανός) ενώ «τον εκ Τσαρπίστης σεβάσμιον ιερέα Νικόλαον 105 ετών τον έσφαξαν αφού ...του εξώρυξαν τους οφθαλμούς».  Στο Χούμκος πυρπόλησαν 55 σπίτια και στο Ξυλότρο 15 (όπου κατακρεούργησαν 6 άμαχους). Κατέκαυσαν πλήρως τη Μέργιανη και 97 σπίτια στο Δημητρίτσι. Κατέσφαξαν αμάχους, πυρπόλησαν σπίτια και εκκλησίες σε Νιγκοσλάβη και Αβδαμάλ.

Δυστυχώς, οι παραπάνω περιγραφές είναι πολύ  περιληπτικές και υπολείπονται της πραγματικότητας. Οι διηγήσεις των παλαιοτέρων περιείχαν στοιχεία πολύ πιο φρικτά. Τα Ηρώα που έχουν στηθεί στα χωριά από τη μακρινή εκείνη εποχή (όπως αυτό του Ξυλότρου, του οποίου φωτογραφία παρατίθεται) μας δίνουν κάποιες στοιχειώδεις πληροφορίες.

Γενάται το ερώτημα, ποιοι ήταν αυτοί οι Βούλγαροι που διέπραξαν τις παραπάνω φρικαλεότητες. Η εκατέρωθεν προπαγάνδα τις αποδίδει όλες στον τακτικό στρατό, προφανώς διότι έτσι ενοχοποιείται το αντίπαλο κράτος. Εκτιμάται όμως ότι στην προκειμένη περίπτωση, οι αγριότητες με τσεκούρια, κάψιμο ζωντανών ανθρώπων κλπ, διαπράχτηκαν κατά κύριο λόγο από ατάκτους (κομιτατζήδες) που ακολουθούσαν τον ταχτικό βουλγαρικό στρατό και είχαν βεβαίως την ανοχή της βουλγαρικής ηγεσίας. Στο ίδιο συμπέρασμα οδηγεί το γεγονός ότι ο Δ. Νομικός  προσδιορίζει την 18η Ιουνίου ως ημέρα διάπραξης των λεηλασιών, εμπρησμών και σφαγών του άμαχου πληθυσμού: Ο επιτιθέμενος ταχτικός βουλγαρικός στρατός είχε πρωθηθεί την ημέρα αυτή προς το Σούλοβο (Σκεπαστό), αφήνοντας έτσι την περιοχή Νιγρίτας στο έλεος των κομιτατζήδων. Οι τελευταίοι, ενταγμένοι ή μη στις λεγόμενες Μακεδονικές Λεγεώνες, ανέλαβαν το έργο που γνώριζαν πολύ καλά: Φωτιά και τσεκούρι, χωρίς έλεος!

Υπήρξε όμως και ένας απρόσμενος επίλογος: Μια αμερικανοκίνητη (καλά διαβάζετε) προσπάθεια να θολώσει η ιστορική μνήμη για τις βουλγαρικές φρικαλεότητες στη Νιγρίτα. Αυτή όμως η παράμετρος σχετίζεται με τη μάχη του Κιλκίς και θα προβληθεί σε ιδιαίτερη ανάρτηση.